NIDHAN
1.Snehaadi karmo ka atiyoga ya mithyayoga.
2.Vividh abhighata
3.Prapaka(inflammation)
4.Chhay,srama,ajirna
5.Visa
6.Ritu parivartan
7.Ausadhi puspa gandha
8.Shok,nakshatra peeda,abhichaar,abhishaap,manobhisanga.
9.Asamyak prasuta striyon dwara mithya aahaar-vihar
10.Stanyaavatan
JWARA KI PRAKRATI (AABIRBHAO)
parigrah
JWARA KE PRABHAV
santapah saaruchistrasnaa chaangmardo hrad vyatha.
SAMANYA PURVA RUPA
sramoarativivarnatvam vairasyam nayanplavah.
Ikshadwesao muhuschapi sheetvaataatapaadisu.
Jrambhaangamardo guruta romharsoaruchistamah.
Apraharsasch sheetam bhavtyutpatsyati jware.
JWARA KE SAMANYA LAKSHANA
charak.
Santapah...
Susruta
svedaavrodhah santapah sarvaangagradam.
JWARA KE BHEDA
(A)vataadi dosa tatha nijaagantuja bhed se 8
1.Vataja
2.Pittaja
3.Kaphaja
4.Vata-pittaja
5.Vata-slesma
6.Slesm-pitta
8.Aagantu
(B)
1.Visajanya
2.Ausadhigandhajanya
3.Kaam jwar
4.Bhayaadi janya
DHATVA ASRITA BHEDA SE
1.Rasagata
2.Raktagata
3.Mansgata
4.Medogata
5.Asthigata
6.Majjaga
7.Shukragata
(C) JWAR KE VEGA KE RRAKRATA ADHAR PAR
1.Satata
-ras-v7p10k12
-aamaashayastha dosa
2.Santata
-rakta
3.Anyedhuska
-mansa
4.Tratiye
-meda
5.Chathurtak
-asthi,majja
VATA JWARA KE LAKSHAN
vepthurvisamo vegah kandhosdhparisosadam.
Nidranasah cchavstambho gaatraadaam rokshmev cha.
Shirohradgaatrarugvaktravairasyam gaadvikatataa.
Shulaadhymaane jrambhadam cha bhavantynilaje jware.
PITTAJA JWARA KE LAKSHANA
vegasyteechhdoatisarasch nidralptvam tatha vamih.
Kandhosdhmukhnaasaanam paakah svedasch jaayte.
Pralaapo katutaavaktre murchha daahi madasytrana.
Peetvindmutranetratvam paittike bhrama ev cha.
KAPHAJA JWARA KE LAKSHANA
staimiyam stmito vega aalasyam madhuraasyataa.
Shuklamutrapurisatvam stambhastraptirthapi cha.
Gauravam sheetamukledo romharsoatinidrata.
Srotorodho rugalptvam praseko lavanaasyata.
Naatyusnagatrata chhardirlaalaasraavoavipakataa.
Pratishyaayoaruchih kasah kaphajeakshdosch sukulta.
VATAPITTA JWARA
trasnaa murchhaa bhramo daahah swapnaasah sirorujjaa.
Kandhaasyshoso vamathu romharsoaruchistamah.
Parvabhedasch jrambhaa cha vaatpittajwaraakritih.
VATASLESMA JWARA
staimityam parvdaam bhedo nidra gauravmev cha.
Sirograh pratisyaayah kasah svedapravartanam.
Santapo madhyvegascha vataslesmjwaraakratih.
SLESMAPITTA JWARA
liptaatiktaasyataa tandra mohah kaasoaruchistrasaa.
Muhurdaho muhh sheetam slesmapittajwaraakratih.
TRIDOSAJA SANNPATAJA JWARA KE LAKSHAN
chhade dahh chhade sheetamsthisanthishiroruja.
Saasrave kaluse rakte nirbhugne chaapi lochane.
Sasvanau sarujao kardao kandhah shukairivaavratah.
Tandra mohh pralapascha kaasah svasoaruchibhramah.
Paridagdhaa kharsparshaa jihva srastaangtaa param.
Sdhivanam raktapittasya kaphenonmisritasya cha.
Shirso lodhanam trasnaa nidraanaso hrad vyatha.
Svedamutrapuseesaadaam chiraad darshanamlpshah.
Krashatvam naatigatradam pratatam kandhkujnam.
Kodhanam syaavraktaanaam manlaalaam cha darshnam.
Mukatvam srotsaam paako gurutvmudrasya cha.
Chiraat paakasch dosaadam sannipaatjwaraakratih.
VISAMATRIDOSAJA SANNIPATA
ye 13 prakar ke hote he.
BHALUKITANTRA KE ANUSAR
1.Visphurada
2.Aashukaari
3.Kamphada
4.Vibhu
5.Phalgu
6.Makari
7.Vaidarikarn
8.Karkotaka
9.Sammoh
10.yaamyak
11.Krakacha
12.Paakal
13.Kutapaakal
SANNIPATA JWARA KI KAALMARYADA
14ven din jwara shaanti-vata pradhan-saptam divas.
18ven din jwara shaanti-pitta pradhan-dasham divas
24ven din jwara shaanti-kapha pradhan-dwadash divas
SANNIPATAJA JWARA KE UPDRAVA
karnamule sudaarudah shotha.
ABHINYASA JWARA
1.Netra tatha karna me prasupti(blunting of hearing and vision)
2.Kisi prakar ki chesta ki iksha na hona.
3.Netra gyan,ghran gyan,sparsh gyan,shabda gyan ka nas.
4.Shirah lodhan
5.Bhojan ki iksha na hona.
6.Kujana-kabutar ke saman ghurghur shabda.
7.Toda
8.Bar bar karvat badalne ki iksha
9.Alpa bhasan
10.Asaathyataa
susruta ne aamaashay hraday shir kandh tatha santhi in pancho kaphsthano ke sambandh se jwaron ki utpatti ka nimnlikhit kram sanket kya he.
1.Aamaashayasth dosa-satata jwara
2.Hraday sthit dosa-anyedhuska
3.Kandh sthit dosa-tratiyaka
4.Shirah sthit dosa-chaturthak
5.Santhi sthit dosa-pralepaka
VATABLASAK JWARA
nityam mandjwaro rupah shunakasten seedati.
Stabdhangah shlesmbhuyesdho bhavedvatbalasaki.
PRALEPAK JWARA
1.Gaurav
2.Sveda
3.Sheet
4.Manda jwara
DHATVASRAY BHEDA SE JWAR KE LAKSHAN
1.Rasasth jwara-gaurav,hradayotklesh,sadana,chhardi,aruchi,dainya
2.Raktasth jwara-raktanisdhivan,daha,moh,chhardi,vibhram,pralap,pidaka,trasna.
3.Maasasth jwar-pindodvest,trasna,srastmutrapurisita(incontinence) usma,antardaha,vichhep,glani.
4.Medastha jwar-svedavahulya,trasna,murchha,pralap,chhardi,daurgandhya,arochak,glani evam asahisudta,
5.Asthigata jwara-asthio me bhedanvat peeda,kujan,svas,virechan,chhardi,vichhepad.
6.Majjagata jwara-tamah pravesh,hikka,svas,shaitya,vamana,antardah,mahasvas,marmchchhed.
7.Shefstabdhata,sukrasrav ki pravrati evam mratyu.
JWARAKA PRAKRATATVA-VAIKRATATVA
varsasharadvasantesu vaataadhai prakratah kramaat.
Vaikratoanyah sa dusathyah prakrataschaanilondravah.