NIDANA
vyavaayshokvaardhakyvyaamaadhvopvastah.
Vradorahchhatpidaabhyaam shoshaananye vadanti hi.
SAMPRAPTI GHATAKA
dosa-vatapradhana
dravy-(a)rasaadi anulomkramaatm dhatuyen
(b)shukra(shukrachhayjany pratilomkram sanyukt dhatuye)
athidhan-sarva sharir
ativyavaay-shukrachhay
atishoka-majjadhatuchhay
vaardhakya-asthidhatuchhay
ativyayaam-medodhatuchhaya
atiadhwagamana-mansdhatuchhaya
vran-raktadhatuchhay
upvaas-rasdhatuchhay
LAKSHAN EVAM BHEDA
1.VYAVAAY SHOSA
vyavaayshosi sukrasy chhaylinghairupdrutah.
Pandudeho yathapurvam chhiyante chasya dhatwah.
SHURACHHAY
sukrachhaye medvrasnavedana, aasaktirmaithune,chiraadva prasekah,praseke chaalparaktshukradarshanam.
SHOSAJANYA SHOSA
pradhyaansheelah srastaangah shokshosyapi taadrashah.
Vina shukrachhaykratairvikarairbhilaksitah.
VARDHAKYA SHOSA
jarashosi krasho mandvirybudhibalendryah.
Kampano aruchiman bhinnkansypaatrhatsvara.
Sdhivat slesmada heenam gauravaruchipeeditah.
Samprasutaasynaasaaaksah suskruksmalachchhavi.
VYAYAMJANY SHOSA
vyayamshosi bhuyisdhmebhireb.
Urahchhatkratairlingaih sanyuktasch chhatavina.
VRANJANYA SHOSA
raktachhayadivedanaabhistathaivaahaaryantradat.
Vrantasy bhavechchhosah sa chaasaadhytamah smratah.
URAHCHHATAJANYA SHOSA
vyayambhaaraadhyaynairbhighataatimaithunaih.
Karmadaa chaapyurasyen vachho yasya vidaaritam.
Tasyorsi chhate raktam puyh slesma cha gachchhati.
Kaasamaanashchhardyecyechcha peetraktaasitaarudam.
Santaptavachha soatytham duynaatparitaamyati.
Durgandhavadanochchhvaso bhinnavarnsvaro narah.
CHIKITSA
VYAVAYSHOSA
dugdh,mansrasa,tatha grata dena chahye.
Sugandhmay puspa,itra tatha jivanye dravyon ka sevan.
VRANASHOSA
snigdh,sheetal,madhur,deepan tatha laghu anna ka sevan karna chahye.
VYAYAMAJANYA EVAM URAHCHHATJANYA SHOS.
vyayamshos me snigdh slesma vardhak chhatchhay me hitkar sheetal evam jivniye padartho ka sevan karna chaheye.
SHOKSHOS.
Snigdh,madhur, sheetal bhojan evam dugdh sevan karna chahiye.Aasvasan dena aur prasanna rahna.
JARASHOS.
Vata shamak ,depan,pachan, laghu evam brhad padarth sevan.
Chher, mans dena.Valya tailo ka abhyanga.
ADHVASHOSA
madhur,sheetal evan brhad bhojan. Mans rasa ka sevan.
SAMANYA KARMA EVAM AUSADH YOGA
1.Nidanparivarja
2.Sanshodhan-nisedh
3.Sanshaman
4.Arochak
5.Brahan karma
5.Ekal ausadha
jivanti,bala,shatavari,yastimadhu,asvagandha,punarnavamula,vidarikanda,raasna,kusmand.
7.Ausadhi prayoga
1.Kharjuradi ghrata
2.Balaadi chhir
3.Jivinye chhirpak
4.Chyvanprash.
5.Shilaajtvaadi loha